پیشینه چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری یکی از جشن های ایرانی است که در شب آخرین چهارشنبهٔ سال (سه شنبه شب) برگزار می شود.در شاهنامهٔ فردوسی اشاره هایی درباره بزم چهارشنبه ای در نزدیکی نوروز وجود دارد که نشان دهندهٔ کهن بودن این جشن است. مراسم سنّتی مربوط به این جشن ملی، از دیرباز در فرهنگ سنتی مردمان ایران زنده نگاه داشته شده است.واژهٔ «چهارشنبه سوری» از دو واژه چهارشنبه که نام یکی از روزهای هفته است و سوری که به معنی سرخ است ساخته شده است. مردم زمان غروب آفتاب آتش روشن میکنند و از روی آن می پرند و میخوانند:«زردی من از تو، سرخی تو از من» و این گونه بیماری ها و ناراحتی ها و نگرانی های سال کهنه را به آتش می سپارند، تا سال نو را با آسودگی و شادی آغاز کنند. چهارشنبه سوری جشنی نیست که وابسته به دین یا قومیت افراد باشد و در میان عموم ایرانیان رواج دارد.

آجیل مشگل گشای چهارشنبه سوری
در گذشته پس از پایان آتش افروزی، اهل خانه و خویشاوندان گرد هم می آمدند و آخرین دانه های نباتی مانند:تخم هندوانه، تخم کدو، پسته، فندق، بادام، نخود، تخم خربزه، گندم و شاهدانه را که از ذخیره زمستان باقی مانده بود، روی آتش مقدس بو داده و با نمک تبرک می کردند و می خوردند. آنان بر این باور بودند که هر کس از این معجون بخورد، نسبت به افراد دیگر مهربان تر می گردد و کینه و رشک از وی دور می گردد.

سال نو-کوزهٔ نو

ایرانیان در شب چهارشنبه سوری کوزه های سفالی کهنه را بالای بام خانه برده، به زیر افکنده و آن ها را می شکستند و کوزهٔ نویی را جایگزین می ساختند. که این رسم اکنون نیز در برخی از مناطق ایران معمول است و بر این باورند که در طول سال بلاها و قضاهای بد در کوزه متراکم می گردد که با شکستن کوزه، آن بلاها دور خواهد شد.

فال گوشی
یکی از رسم های چهارشنبه سوری است که در آن دختران جوان نیت می کنند، پشت دیواری می ایستند و به سخن رهگذران گوش فرامی دهند و سپس با تفسیر این سخنان پاسخ نیت خود را می گیرند.

قاشق زنی
در این رسم دختران و پسران جوان، چادری بر سر و روی خود می کشند تا شناخته نشوند و به در خانهٔ دوستان و همسایگان خود می روند. صاحبخانه از صدای قاشق هایی که به کاسه ها می خورد به در خانه آمده و به کاسه های آنان آجیل چهارشنبه سوری، شیرینی، شکلات، نقل و پول می ریزد.

شال انداختن
پس از خاموشی آتش و کوزه شکستن و فالگوشی و گره گشایی و قاشق زنی جوانان نوبت به شال اندازی می رسد. جوانان چندین دستمال حریر و ابریشمی را به یکدیگر گره زده، از آن طنابی رنگین به بلندی سه متر می ساختند. آنگاه از راه پلکان خانه ها یا از روی دیوار، آنرا از روزنه دودکش وارد منزل می کنند و یک سر آن را خود در بالای بام در دست می گرفتند، آنگاه با چند سرفه بلند صاحبخانه را متوجه ورودشان می سازند. صاحبخانه که منتظر آویختن چنین شال هایی هستند، به محض مشاهده طناب رنگین، آنچه قبلاً آماده کرده، در گوشه شال می ریزند و گره ای بر آن زده، با یک تکان ملایم، صاحب شال را آگاه می سازند که هدیه سوری آماده است. آنگاه شال انداز شال را بالا می کشد.

گره گشایی
کسانی که بخت ایشان گره خورده و عقده ای در کارشان روی داده است چاره ای جز آن ندارند که شب چهارشنبه سوری گوشه دستمالی یا چارقدی یا گوشه دیگر از جامه خود و یا پارچه ای را گره زنند و بر سر راهی بایستند و از اولین کسی که بر ایشان گذشت خواستار شوند که آن گره را بدست خود بگشاید .

دفع چشم زخم و بخت گشایی
برای بخت گشایی در شب چهارشنبه سوری تدابیری معمول است و از همه شگفت تر آن است که به دبّاغ خانه می روند و از آب دباغ خانه اندکی برمی دارند و با خود به خانه می آورند و برای گشوده شدن بخت بر سر می ریزند.

قلیا سودن
یکی از وسایل دفع جادو در شب چهارشنبه سوری قلیا سودن است اندکی قلیای خشک در هاون برنجین کوچکی می ریزند و هفت دختر نابالغ دسته می زنند و با آب می سایند و بر آن بول می کنند و آن آب را در چهارگوشه صحن خانه ای که آن را جادو کرده اند می ریزند و یقین دارند که به همین تدبیر جادو باطل می شود.

کندر و خوشبو
یکی از آداب چهارشنبه سوری آن است که زنان بر در دکان عطاری می روند و از او «کندر وشابرای کارگشا» می خواهند و تا عطار برود بیاورد فرار می کنند این دکان باید رو به قبله باشد سپس به دکان دیگری که رو به قبله باشد می روند و «خوشبو» می خواهند که مراد اسفند است و چون عطار پی آن برود باز می گریزند و سپس به دکان سومی که رو به قبله باشد می روند و مقداری کندر و اسفند می خرند و در خانه برای دفع چشم زخم و حل مشکل خود دود می کنند.

آش بیمار
در خانه ای که بیماری است شب چهارشنبه سوری باید در شفای او کوشید که بیماری او به سال دیگر نرسد برای این کار آشی می پزند که در میان زنان به اسم «آش بیمار» یا «آش امام زین العابدین بیمار» معروف است باید بادیه مسین به دست گرفت و با قاشق به در خانه ای یا به در اطاق همسایه رفت و چنانکه او نداند که این خواهش از جانب کیست با آن قاشق بر آن ظرف مسین کوبید و صاحب خانه یا اطاق وجداناً مکلف است که چیزی که بتوان در آش ریخت مانند آرد یا برنج یا غلات و بنشن و پیاز و هر چه از این قبیل در خانه موجود باشد و اگر نیست چند شاهی پول در آن ظرف بریزد. هر چه در ظرف ریخته می شود باید در ترکیب آش داخل شود و اگر پول در آن ظرف دریوزه گری ریختند با آن پول باید لوازم آش را تدارک دیده و از آن آش بیمار را داد و بازمانده آن رابه تهی دستان رهگذر داد و همین آش هر دردی را شفا می بخشد.

http://namnak.com/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%AA%D8%

پیشینه چهارشنبه سوری

یکی  از سنت های باستانی ایرانیان برگزاری جشن چهارشنبه سوری بوده که شب   چهارشنبه آخر هرسال، ایرانیان در همه شهرها با برپایی آتش، مراسم باشکوهی   برگزار می کردند. واژه «چهارشنبه سوری» از دو واژه چهارشنبه که نام یکی از  روزهای هفته است و سوری در زبان کُردی که به معنی سرخ است ساخته شده است  (این مطلب سندیت تاریخی و علمی ندارد) که در آن آتش بزرگی تا صبح زود و   برآمدن خورشید روشن نگه داشته می شود. این آیین از آن جهت به غروب آخرین سه  شنبه (شب چهارشنبه) موکول شده است که زرتشت، با رسیدگی حساب های گاهشماری  به تنظیم و تدوین دقیق تقویم توفیق یافت و آن سالی بود که تحویل سال به  سه  شنبه ای مصادف شد که نیمه آن سه شنبه تا ظهر، جزئی از سال کهنه و نیمه  بعدازظهر جزو سال نو به حساب آمد و چون آغاز هر روز را در نیمه شب همان  روز  می دانستند، بنابراین فردای آن سه شنبه را نوروز شناختند و شبش را جشن  گرفتند و آتش افروختند و از آن پس آن شب را چهارشنبه سوری قرار دادند.

به  یک عقیده دیگر ایرانیان مراسم آتش افروزی در آستانه سال نو را پس از قبول  اسلام، در آخرین چهارشنبه سال قرار داده اند، تا از عقیده اعراب پیروی  کرده  باشند که روز چهارشنبه یا «یوم الاربعا» را شوم و نحس می دانستند. درمورد  وجه تسمیه «چهارشنبه سوری» عقیده دارند، به مناسبت آتش افروزی، آن  شب را  «سور» (سرخ) نامیده اند.

شواهد دلالت بر آن دارد که این جشن از اوایل قرن هفتم هجری به دست فراموشی سپرده شد، سپس با عناوینی دیگر از سده های دهم معمول شد.

هاشم  رضی در کتاب گاه شماری و جشن های ایران باستان، درباره چهارشنبه سوری می  نویسد: «ایرانیان در یکی از چند شب آخر سال جشن سوری را که عادت و  سنتی  دیرینه بود، با آتش افروزی همگانی برپا می کردند.

اما چون اساس  تقسیم آنان در روزشماری بر آن پایه نبود که ماه را به چهار  هفته با نام های  کنونی روزها بخش کنند، لاجرم در شب چهارشنبه آخر سال چنین جشنی برگزار  نمی شد. روزشماری کنونی بر اثر ورود اعراب به ایران باب شد. بی گمان سالی  که این جشن به شکلی گسترده بر پا بوده مصادف با شب چهارشنبه  شده است و چون  در روزشماری تازیان چهارشنبه نحس و بدیمن به شمار می آمده  از آن تاریخ به  بعد شب چهارشنبه آخر سال را با جشن سوری به شادمانی  پرداخته و بدین وسیله  می کوشیدند نحوست چنین شبی را از بین ببرند.

دکتر کورش  نیکنام موبد زرتشتی و پژوهشگر در آداب و سنن ایران باستان،  عقیده دارد که  چهارشنبه سوری هیچ ارتباطی با ایران باستان و زرتشتیان  ندارد و شکل گیری  این مراسم را پس از ورود اعراب به ایران می داند. دکتر  نیکنام در این باره  می گوید:"ما زرتشتیان در کوچه ها آتش روشن نمی کنیم و  پریدن از روی آتش را  زشت می دانیم.

در گاه شماری ایران باستان و زرتشتیان اصلأ هفته وجود  ندارد. ما در ایران  باستان هفت روز هفته نداشتیم. شنبه و یکشنبه و... بعد  از ورود اعراب به  فرهنگ ایران وارد شد. ما پیش از تسلط اعراب بر ایران هر  ماه را به سی روز  تقسیم می کردیم. و برای هر روز هم اسمی داشتیم . هرمز  روز، بهمن روز،... برای ما سال ۳۶۰ روز بوده با ۵ روز اضافه ( یا هر چهار  سال ۶ روز اضافه ). ما در این پنج روز آتش روشن می کردیم تا روح نیاکانمان  را به خانه هایمان دعوت کنیم." بنابراین اینکه ما شب چهارشنبه ای را جشن  بگیریم ( چون  چهارشنبه در فرهنگ عرب روز نحس هفته بوده ) خودش گویای این  هست که  چهارشنبه سوری بعد از اسلام در ایران مرسوم شد."

"بنابراین،  این آتش چهارشنبه سوری بازمانده آن آتش افروزی ۵ روز آخر سال  در ایران  باستان است و زرتشتیان به احتمال زیاد برای اینکه این سنت از بین نرود،  نحسی چهارشنبه را بهانه کردند و این جشن را با اعتقاد اعراب منطبق  کردند و  شد چهارشنبه سوری."

گرد  آوردن بوته، گیراندن و پریدن از روی آن و گفتن عبارت "زردی من از تو،  سرخی  تو از من" شاید مهمترین رسم شب چهارشنبه سوری است